नेपालको भूगोल छोटो दूरीमै हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको छ। यही भौगोलिक विविधताका कारण जलवायु परिवर्तनको असर पनि सबै ठाउँमा एउटै ढंगले देखिँदैन। तर पछिल्ला दशकका तापक्रमसम्बन्धी तथ्यांक र अध्ययनहरूले एउटा स्पष्ट संकेत दिएका छन्—नेपाल न्यानो हुँदै गएको छ र उच्च उचाइका क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि अझ तीव्र देखिएको छ।
ICIMOD तथा नेपाल सरकारका अध्ययनहरूले नेपालमा तापक्रम बढिरहेको र यसको प्रभाव हिमनदी, हिमपात, पानीका स्रोत, कृषि, जैविक विविधता, स्वास्थ्य तथा विपद्का घटनासम्म फैलिएको देखाएका छन्।
तापक्रम बढ्ने दर कति छ?
नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागको १९७१–२०१४ अवधिको तथ्यांकलाई आधार बनाएर गरिएको विश्लेषणअनुसार नेपालमा तापक्रम औसत ०.०५६°C प्रतिवर्ष बढेको देखिएको छ। उच्च हिमाली तथा हिमालय क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिको दर तल्लो भूभागको तुलनामा बढी रहेको अध्ययनले देखाएको छ।
ICIMOD को एक अध्ययनले पनि नेपालमा औसत तापक्रम वृद्धिको प्रवृत्ति ०.०६°C प्रतिवर्षभन्दा बढी रहेको उल्लेख गरेको छ। सोही अध्ययनले हिमनदी तीव्र गतिमा पछाडि हट्नु, वर्षा अनियमित हुनु तथा बाढी र खडेरीको जोखिम बढ्नु जलवायु परिवर्तनका प्रमुख प्रभाव भएको देखाएको छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ। ०.०५६°C/वर्षलाई अहिले नेपालमा हरेक वर्ष तापक्रम यति नै बढिरहेको छ भनेर बुझ्नु हुँदैन। यो निश्चित ऐतिहासिक अवधिको औसत प्रवृत्ति हो। स्थान, उचाइ, मौसम र अध्ययनको समयावधिअनुसार वृद्धि दर फरक हुन्छ।
हिमालमा किन बढी असर?
नेपालमा तापक्रम वृद्धिको प्रभाव उच्च उचाइमा अझ संवेदनशील देखिन्छ। ICIMOD को अध्ययनमा रामपुरजस्तो करिब २८६ मिटर उचाइको स्थानमा वार्षिक तापक्रम वृद्धिदर करिब ०.०४°C, काठमाडौंमा ०.०५°C, दामनमा ०.०७°C र लाङटाङजस्तो करिब ३,९२० मिटर उचाइमा ०.२७°C प्रतिवर्षसम्म देखिएको उल्लेख छ।
यसलाई वैज्ञानिक भाषामा elevation-dependent warming अर्थात् उचाइअनुसार फरक–फरक दरमा हुने तापक्रम वृद्धि भनिन्छ।
यसको अर्थ एउटै देशभित्र तराईको गर्मी र हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको तापक्रम परिवर्तनको प्रकृति समान छैन। उच्च हिमाली क्षेत्रमा केही दशमलव डिग्रीको परिवर्तनले पनि हिउँ, हिमनदी र हिमतालको अवस्थामा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
हिमनदी पग्लिँदै, पानीको भविष्यमा प्रश्न
तापक्रम वृद्धिको सबैभन्दा प्रत्यक्ष संकेत नेपालको हिमाली क्षेत्रमा देखिन्छ। हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् र पछाडि हटिरहेका छन्।
ICIMOD को २०२६ को पछिल्लो अध्ययनअनुसार हिन्दूकुश हिमालय (HKH) क्षेत्रका हिमनदीमा बरफ गुम्ने दर सन् २००० यता झन् तीव्र भएको छ। सन् १९७५ यता केही हिमनदीमा २७ मिटरसम्म बरफको मोटाइ गुमेको अध्ययनले देखाएको छ।
हिमनदी पग्लिँदा यसको प्रभाव तत्काल र दीर्घकालीन दुवै हुन्छ।
तत्कालीन अवस्थामा बढी हिमपग्लनले नदीमा पानीको बहाव बढाउन सक्छ। तर लामो समयसम्म हिमभण्डार घट्दै गएपछि सुख्खा मौसममा नदीको प्राकृतिक पानी आपूर्ति कमजोर हुन सक्छ। ICIMOD का अध्ययनहरूले हिमनदी र हिउँमा आएको परिवर्तनले पानीको उपलब्धता र नदीको बहावमा दीर्घकालीन असर पार्ने देखाएका छन्।
यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध खानेपानी, सिँचाइ, जलविद्युत् र कृषि उत्पादनसँग जोडिन्छ।
हिमताल र बाढीको जोखिम
हिमनदी पग्लँदै जाँदा हिमतालहरू विस्तार हुन सक्छन्। ती तालका प्राकृतिक बाँध कमजोर भएमा अचानक फुटेर आउने हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) को जोखिम बढ्न सक्छ।
ICIMOD ले हिमनदी पग्लन, हिमतालको विस्तार र हिमताल विस्फोटलाई आपसमा जोडिएका जलवायुजन्य जोखिमका रूपमा अध्ययन गर्दै आएको छ।
त्यसैले हिमालमा तापक्रम बढ्नु केवल हिमालको समस्या होइन। हिमाली क्षेत्रमा भएको परिवर्तन तलका नदी प्रणाली, बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र खेतीसम्म पुग्न सक्छ।
पहाडमा बाढी, पहिरो र खडेरीको दोहोरो जोखिम
तापक्रम वृद्धिसँगै वर्षाको स्वरूपमा पनि परिवर्तन देखिएको छ। नेपालमा वर्षाको वार्षिक कुल मात्राभन्दा पनि वर्षा कहिले, कति र कति तीव्रतामा पर्छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।
नेपाल सरकारको जलवायु परिवर्तन परिदृश्यले भविष्यमा नेपाल अझ न्यानो र समग्रमा बढी वर्षायुक्त हुने सम्भावना देखाएको छ। साथै अत्यधिक मौसमी घटनाहरू बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।
यसको अर्थ एकातिर छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा भएर बाढी र पहिरो आउने जोखिम रहन्छ भने अर्कोतिर लामो समय पानी नपरेर खडेरीको समस्या पनि बढ्न सक्छ।
ICIMOD का अध्ययनहरूले तापक्रम वृद्धि, हिमपग्लन र वर्षाको परिवर्तनलाई बाढी, पहिरो, माटो कटान तथा अन्य जलवायुजन्य विपद्सँग जोडेर हेरेका छन्।
तराईमा बढ्दो गर्मीको दबाब
जलवायु परिवर्तनको चर्चा गर्दा नेपालमा ध्यान प्रायः हिमालमा केन्द्रित हुन्छ। तर तापक्रम वृद्धिको अर्को गम्भीर असर तराईमा बढ्दो गर्मी हो।
तराई नेपालको सबैभन्दा बढी जनघनत्व भएको क्षेत्रमध्ये एक हो। यहाँ कृषि, श्रम, उद्योग, स्वास्थ्य र दैनिक जीवनमा अत्यधिक गर्मीको प्रभाव प्रत्यक्ष देखिन्छ।
नेपाल सरकारका जलवायु परिदृश्यहरूले भविष्यमा देशका सबै भौगोलिक क्षेत्रमा तापक्रम बढ्ने अनुमान गरेका छन्। यद्यपि उच्च हिमाली क्षेत्रमा वृद्धिदर बढी हुने प्रवृत्ति देखिन्छ, तर तराई पनि तापक्रम वृद्धिबाट अछुतो रहने छैन।
विशेषगरी गर्मीका दिन र heat wave बढ्दा खेतमा काम गर्ने किसान, निर्माण मजदुर, वृद्धवृद्धा, बालबालिका तथा कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिमा स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्छ।
यसले पश्चिम नवलपरासी, रुपन्देही, कपिलवस्तु, बाँके, बर्दिया, कैलालीलगायत तराईका जिल्लामा आगामी दिनमा गर्मी व्यवस्थापनलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य र स्थानीय विकासको विषय बनाउनुपर्ने देखाउँछ।
कृषिमा बदलिँदो मौसमको असर
नेपालको ठूलो जनसंख्या कृषि र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर छ। त्यसैले तापक्रम र वर्षाको परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर किसानको जीवनमा पर्छ।
ICIMOD को २०२४ को जलवायु–उत्थानशील कृषि अध्ययनले नेपालमा साना किसानहरू बढ्दो तापक्रम, अनियमित मनसुन, खडेरी र बारम्बार हुने चरम मौसमी घटनाबाट प्रभावित भइरहेको उल्लेख गरेको छ।
तापक्रम बढ्दा बालीको वृद्धि अवधि परिवर्तन हुन सक्छ। लामो सुख्खा अवधि, असामान्य वर्षा, अत्यधिक गर्मी तथा नयाँ प्रकारका कीरा र रोगको जोखिमले उत्पादन घटाउन सक्छ।
यसको असर अन्ततः खाद्य सुरक्षा, किसानको आम्दानी र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा पर्न सक्छ।
जैविक विविधतामा परिवर्तन
तापक्रम बढ्दै जाँदा वनस्पति र जीवजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान पनि परिवर्तन हुन सक्छ। केही प्रजाति उच्च उचाइतर्फ सर्न बाध्य हुन सक्छन् भने केही संवेदनशील प्रजातिले आफ्नो उपयुक्त बासस्थान गुमाउन सक्छन्।
ICIMOD ले तापक्रम वृद्धिसँगै केही वनस्पति प्रजातिको माथिल्लो उचाइतर्फ स्थानान्तरण तथा केही प्रजातिको लोप हुने जोखिमबारे अध्ययनहरू उल्लेख गरेको छ।
हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा आएको परिवर्तनले वन, चरन क्षेत्र, पानीका स्रोत र स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जनमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।
स्वास्थ्यमा नयाँ चुनौती
गर्मी बढ्नु स्वास्थ्यका लागि पनि चुनौती हो। अत्यधिक गर्मीले शरीरमा पानीको कमी, heat stress तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।
नेपालमा तापक्रम, वर्षा र वातावरणीय अवस्था परिवर्तन हुँदै जाँदा केही संक्रामक तथा vector-borne रोगको जोखिमसमेत बदलिन सक्छ।
यसैले जलवायु परिवर्तनलाई केवल वातावरण मन्त्रालय वा वन क्षेत्रको विषयका रूपमा होइन, स्वास्थ्य नीतिसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
भविष्य कस्तो होला?
नेपाल सरकारको जलवायु परिवर्तन परिदृश्यअनुसार सन् १९८१–२०१० लाई आधार अवधि मान्दा सन् २०३० दशकतिर औसत तापक्रम करिब ०.९–१.१°C र सन् २०५० दशकतिर १.३–१.८°C सम्म बढ्न सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि तल्लो उचाइका क्षेत्रभन्दा तीव्र हुने अनुमान गरिएको छ।
नेपाल सरकारको अर्को राष्ट्रिय अनुकूलनसम्बन्धी विश्लेषणले सन् २०६० सम्म औसत वार्षिक तापक्रम १.३–३.८°C र सन् २०९० सम्म १.८–५.८°C सम्म बढ्न सक्ने विभिन्न परिदृश्य प्रस्तुत गरेको छ।
यी संख्या एउटै निश्चित भविष्यवाणी होइनन्। कुन स्तरको हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुन्छ, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि कति हुन्छ र नेपालले कस्तो विकास तथा अनुकूलन रणनीति अपनाउँछ भन्ने कुराले भविष्यको परिणाम फरक पार्न सक्छ।
हिमालदेखि तराईसम्म एउटै संकट, तर फरक प्रभाव
नेपालको जलवायु संकटलाई एउटा उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
हिमालमा तापक्रम बढ्दा हिउँ र हिमनदी पग्लिन्छ।
हिमनदी पग्लँदा हिमताल र नदी प्रणाली प्रभावित हुन्छ।
नदी प्रणालीमा परिवर्तन हुँदा पहाड र तराईको पानी, कृषि र बस्ती प्रभावित हुन्छ।
तराईमा तापक्रम बढ्दा गर्मी, पानीको माग र स्वास्थ्य जोखिम बढ्छ।
यसरी हिमालको समस्या अन्ततः पहाड र तराईसम्म जोडिन्छ।
ICIMOD ले हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रको क्रायोस्फियर तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको, हिमनदीको बरफ घटिरहेको, हिउँ पर्ने स्वरूप परिवर्तन भइरहेको र नदीको बहाव अझ अनिश्चित हुँदै गएको बताएको छ। यसको प्रभाव पानी, ऊर्जा, खाद्य प्रणाली, पूर्वाधार र मानव बस्तीमा समेत फैलिन सक्ने देखिन्छ।
अबको चुनौती : तथ्यांकदेखि कार्यान्वयनसम्म
नेपालले जलवायु परिवर्तनको जोखिमबारे नीति तथा योजना बनाएको छ। राष्ट्रिय अनुकूलन योजना २०२१–२०५० पनि सरकारले अघि सारेको छ।
तर चुनौती नीति बनाउनु मात्र होइन, स्थानीय तहसम्म त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नु हो।
हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी र हिमतालको नियमित निगरानी, पहाडी क्षेत्रमा पहिरो तथा बाढीको पूर्वसूचना प्रणाली, तराईमा heat-wave पूर्वतयारी, किसानका लागि जलवायु–मैत्री कृषि, पानीको संरक्षण र जलवायु–प्रतिरोधी पूर्वाधार अब प्राथमिकताका विषय बन्नुपर्ने देखिन्छ।
त्यसका लागि नेपालले आफ्नै तथ्यांक प्रणाली बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। ICIMOD ले पनि HKH क्षेत्रमा हिमनदी, हिउँ र permafrost को नियमित तथा मानकीकृत अनुगमनलाई प्राथमिकता दिएको छ।
निष्कर्ष
नेपालले विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नगण्य योगदान गरे पनि जलवायु परिवर्तनको असरबाट उच्च जोखिममा छ। तापक्रम वृद्धिको प्रभाव हिमालमा हिमनदी पग्लिनेदेखि तराईमा बढ्दो गर्मीसम्म फैलिएको छ।
जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको सम्भावित संकट मात्र होइन—यसका संकेत नेपालका हिमाल, नदी, खेत, जंगल, बस्ती र जनजीवनमा देखिन थालिसकेका छन्।
हिमाल जोगाउनु भनेको केवल हिमाल जोगाउनु होइन। त्यो पहाडको पानी, तराईको कृषि, शहरको खानेपानी, जलविद्युत्, जैविक विविधता र लाखौँ मानिसको भविष्यसँग जोडिएको विषय हो।
त्यसैले तापक्रम वृद्धिको तथ्यांकलाई केवल वैज्ञानिक प्रतिवेदनमा सीमित नराखी कृषि, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, विपद् व्यवस्थापन र स्थानीय विकास योजनासँग जोडेर तत्काल कार्यान्वयनमा लैजानु नेपालको प्रमुख चुनौती बनेको छ।
हिमाल तातिरहेको छ—र त्यसको तापको प्रभाव बिस्तारै सम्पूर्ण नेपालमा फैलिँदैछ।
“कुनै समय जहाँबाट सेता हिमाल र चम्किला हिमनदीहरू स्पष्ट देखिन्थे, अहिले त्यही ठाउँबाट कतिपय स्थानमा कालो चट्टान र नाङ्गा पहाड देखिन थालेका छन्। तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीको बरफ पग्लिने क्रम तीव्र भएको र हिमनदीको क्षेत्र क्रमशः माथितिर सर्दै गएको यसको एउटा संकेत हो।”
(Based on ICIMOD_Annual_Report_2023)
-1788439715.jpeg)
-1788440823.jpeg)
